Krahasim i disa institucioneve të së drejtës Franceze dhe të drejtës së Sheriatit

0

Hyrje
Qëllimi i çdo punimi është që gjatë kërkimeve që bëhen me qëllim që suksesi i punës të jetë superior, studenti të mund të armatoset me njohuri te reja nga fusha përkatëse, konkretisht në të drejtën e krahasuar, e cila me karakteristikat e saja na ndihmon tepër në betejat e ardhshme, edhe atë për arsye te thjeshta nga që na aftëson që të mundemi të zhvillojmë krahasime brenda vet një sistemi juridik d.m.th qoftë evoluimi i institucioneve qoftë krahasim i thjeshtë mes institucioneve ose edhe ajo më primarja që të mundemi të bëjmë krahasime mes sistemeve të ndryshme juridike të cilët janë duke mbijetuar në botë. Jo kot jam përcaktuar që në këtë punim të bëj përpjekje brenda mundësive të krahasoj ca institucione të dy sistemeve që disi janë përfaqësuese të familjeve juridike që u takojnë edhe atë asaj Romane dhe asaj Islamike.

E drejta martesore dhe familjare (në të drejtën franceze edhe atë mes shekujve X-XVIII dhe në të drejtën e Sheriatit)
Në Francë ashtu si dhe në vendet e tjera të feudalizmit te zhvilluar e drejta martesore dhe ajo familjare rregullohej me te drejtën kanonike dhe tërësisht bie nën juridiksionin e kishës. Sipas së drejtës së sheriatit martesa është lloj kontrate dhe në të gati nuk ka asgjë sakramentale. Martesa islame trashëgon disa elemente të periudhës paraislame të territoreve të Azisë së Përparme, gjenezën e së cilave e gjejmë qysh në Mesopotaminë e lashtë.
E drejta kishtare caktonte kushtet dhe parashihte pengesat për lidhje te martesës. Pengesat kanë qenë : absolute dhe relative. Pengesat absolute ishin : ekzistimi i martesës së mëparshme të vlefshme, përkatësia e shtresës së larte klerikale dhe murgjve ( më vone u shtri në të gjithë klerikët) dhe mungesa e pagëzimit. Ndërsa në pengesat relative parashihej afërsia e gjakut dhe të gjitha afërsitë e tjera.
E drejta e sheriatit parashihte pengesat martesore . Për burrin feja e gruas nuk parashihte pengesë martesore. Burri mund të martohej me gruan ’’kitabije’’ që do të thotë me të krishterën ose hebrejen, por jo edhe me ateisten (idhujtarën). Kurse gruaja muslimane nuk mund te lidh martesë me jo musliman. Gruaja jomuslimane është e lirë që ta mbaj fenë e vet dhe ishte e barabartë me ortakët e veta muslimane, përveç që nuk mund të ishte tutore e fëmijë ve të vet. Gjinia e gjakut po ashtu parasheh pengesë martesore . Vija vertikale pa marrë parasysh shkallën kurse ajo e tërthor pengesat ekzistojnë deri në atë të katërt të gjinisë së gjakut . Edhe gjinia sipas qumështit paraqet pengesë martesore. Pengesa ekziston ndërmjet vëllait dhe motrës nga qumështi, si ndërmjet ushqyesve dhe të ushqyerit me qumësht nga ajo.
Në Francë martesa lidhej në kishë në mënyre ceremoniale të veçantë. Martesa ka qenë e pashkëputshme. Në rastet ekstreme lejohej vetëm ndarja nga shtrati dhe tryeza. Bashkëshortët kanë qen te obliguar në besnikërinë bashkëshortore. Shkelja e këtij obligimi konsiderohej si akt i ndëshkueshëm.
Në vendet islamike martesa lidhej në formën e kontratës dhe babait të vajzës në praninë e dy dëshmitarëve meshkuj.
Për lidhjen e martesës përpos pëlqimit të babait (kujdestarit) të vajzës kërkohej edhe pëlqimi i dy bashkëshortëve të ardhshëm –pra edhe i vajzës. Në ceremonialin e lidhjes së martesës nuk ishte e pranishme prania e asnjë organi shtetëror , dhe nuk kërkohej asnjë lloj regjistrimi në regjistrat shtetëror ose lëshimi i ndonjë dokumenti. Roli i dëshmitarëve ishte që më vonë , në rast kontesti të dëshmoj për lidhjen e martesës. Gjithë kjo është e kuptueshme kur të mirën parasysh rrethanat dhe kushtet ne Arabin Saudite.
Në të drejtën franceze për lidhjen e martesës kërkohej pëlqimi i shprehur i bashkëshortëve të ardhshëm, të cilët duhet të ishin të moshës madhore. Vajza fitonte pjekurinë në moshën 12 vjeçare kurse djali ne atë 14.
Zakonisht martesa lidhej në të njëjtin rang shoqëror. Por kishte edhe raste te lidhjes së martesës ku bashkëshortët i takonin klasave ose shtresave të ndryshme. Martesa e tillë konsiderohej si morgonate. Fëmija i lindur nga kjo martesë e merte statusin e së ëmës. Ligjdhënësi e parashihte këtë me qëllim që të pengoj infiltrimin e shtresave të ulëta në ato më të larta.
Karakteristika themelore e martesës islame është poligamia dhe disa llojshmëria e saj. Në botën islame edhe sa i përket martesës ekzistojnë dallime në mes shkollave juridike sunite dhe shiite. Sipas shkollave sunite ekzistojnë dy lloje të martesës : martesa e rregullt ( e përhershme ) dhe martesa me skllaven , ndërsa sipas shiivtëve ekziston edhe tipi i tretë i martesës – martesa e përkohshme, për një kohë të caktuar.
E drejta e sheriatit njihte dhe e lejonte poligaminë , me fjalë te tjera e lejonte martesën , në të njëjtën kohë , deri me katër gra. E drejta e burrit ,mbi gruan dhe në poligami bazohej në detyrimin e tij që kishte për te ushqyer (mbajtur) gruan. Ky kishte detyrim që gruas t’ia siguroj ekzistencën materiale të denjë për një grua të lirë. Nëse burri nuk kishte mundësi që gruas t’ia siguroj ekzistencën e denjë materiale, atëherë këtijë i lejohej që të martohej me skllave.
Në qoftë se burri kishte mundësi materiale i lejohej që të kishte deri ne katër gra përnjëherë, por ishte i detyruar që secilës prej tyre t’ia siguroj banesën dhe kushte tjera të njëjta. Në kushtet e jetesës ne shkretëtirë dhe të banimit në tende ose në shtëpitë prej balte ,ky edhe nuk ishte ndonjë kusht material i paarritur.
Poligamia ,kryesisht arsyetohet me nevojën e shtimit të pasardhësve (shtimit të popullsisë) dhe me sigurimin e ekzistencës materiale dhe të vejushave të shumta , sidomos të atyre që burrat u ishin vrarë në luftë. Duhet theksuar se ne Perandorinë Osmane kushtet e martesës dukshëm ishin ndryshuar nga ato të Arabisë Saudite te shek. VII , kur u krijuan normat e sheriatit ,mbi martesën.
Shkolla shiite njeh edhe martesën e përkohshme(muta).
Kjo dallohet nga martesa e rregullt vetëm në ate se me rastin e lidhjes së martesës parasihet edhe afati i qëndrueshmërisë kohore të martesës, ndonëse edhe kjo martesë mund të prishet edhe para afatit të paraparë me kontratë (natyrisht nga ana e burrit).
Në Francë gruaja kishte pozitë të nënshtruar në martesë. Në fillim ajo kishte zotësinë e veprimit por më vonë e humbi edhe këtë. Marrëdhëniet pronësore juridike në mes bashkëshortëve ishin të rregulluara edhe me vet të drejtën zakonore por edhe me vet të drejtën e shkruar dalloheshin mjaft nga një krahinë në tjetër. Burri administronte me pasurinë por edhe me dotën (prikën) që e sillte gruaja. Pas vdekjes së burrit do t’ia kthehej gruas.
Në islam burri ndaj gruas kishte pushtet martesor , të cilin juristët e sheriatit e quanin pushtet disiplinor. Ky pushtet mbështetej në Kur’an ku burrit i njihej përparësia ndaj gruas dhe konsiderohej më i aftë për udhëheqje të familjes. Gruaja është e barabartë , me fëmijën , pra nuk ka zotësinë për të vepruar (por ka zotësi juridike). Pushteti i burrit konsiston në këto çështje:
a)burri ka të drejtë të caktoj vendbanimin;
b)burri ka të drejtë të kontrolloj sjelljet e gruas;c)gruaja është e detyruar ti udhëheq punët e shtëpisë ;
ç)gruaja është e detyruar q t’i nënshtrohet burrit.

Gruaja është e detyruar ti nënshtrohet urdhëresave të burrit sepse sipas Kur”anit ‘’Gra më të mira janë ato të dëgjueshmet’’. Por gruaja edhe përkundër kësaj dispozite i nënshtrohet burrit vetëm në kufijtë e asaj që është në përputhje me normat e sheriatit. Pra nga ajo nuk mund të kërkohet qeë të dëgjoj verbërisht ,por burri ndaj gruas së padëgjueshme ka të drejtë të ndërmerr masa disiplinore (Në një ajet Kur”nor thuhet’’Ju mund t’i ndëshkoni gratë e padëgjueshme, mund ti rrihni , por si të iu nënshtrohen atëherë mos kërkoni nga ato më tepër ngatërresa’’)
Marrëdhëniet në martesë reflektohen nga marrëdhëniet e tjera në familje , sidomos nga marrëdhëniet në mes prindërve dhe fëmijëve. Babai ka qenë shef i familjes dhe kujdestarë i fëmijëve. Në rast të vdekjes së babait rolin e kujdestarit e të fëmijëve të mitur e merrte kushëriri më i afërt ose djali madhor në familje. Fëmijët kanë detyrime të shumta morale dhe familjare ndaj prindërve. Shumë ajete Kur’anore dhe hadithe të pejgamberit ua përkujtojnë fëmijëve këtë detyrë.
Në Francë rregullimi i marrëdhënieve në mes vet anëtarëve të familjes dallonte mjaft nga viset veriore nga ata jugore. Në pjesën jugore nën ndikim te se drejtës romake , babai kishte pushtet të plotë gjatë tërë jetës ndaj te gjithë anëtarëve te familjes . E tërë pasuria e familjes i takonte babait , kurse në veri pushteti atërorë kishte karakter të kujdestarisë të cilin mund ta ushtronte edhe nëna. Fëmijët liroheshin nga pushteti prindërve me arritjen e pjekurisë, me martesë dhe me ndarje nga prindërit.
Në Francë si dhe në shtet tjera feudale njihej edhe institucioni i kujdestarisë që deri në shekullin e XIII nuk dallohej nga tutela. Eksitonin dy lloje të kujdestarisë : ajo e thjeshtë dhe kujdestaria feudale.
Kujdestaria e thjeshtë aplikohej ndaj personave të mitur dhe personave me defekte fizike dhe mentale. Kujdestaria feudale aplikohej ndaj vasalit të mitur, i cili nuk mund ti plotësonte detyrimet , sidomos ato ushtarake ndaj senjiorit. Në feudalizmin e vonshëm me fillimin e dekompozimit të marrëdhënieve feudale , gjithnjë e më shumë humb dallimin ndërmjet kujdestarisë së thjeshtë dhe asaj feudale.

Disa karakteristika tjera të së drejtës martesore(në të drejtën e Sheriatit)
Pasi që martesa përmban në vete të gjitha karakteristikat e kontratës, atëherë ekziston mundësia që me rastin e lidhjes së kontratës mbi martesën të parashihen kushte të veçanta të ushqimit (mbajtjes) së gruas , marrëdhënieve në martesë , madje edhe mund të parashihej përjashtimi i poligamisë së burrit. Me fjalë të tjera me kontratën mbi martesën mund të parashihej se në qoftë se burri lidh martesë tjetër, gruaja kishte të drejtë që ta prish martesën madje edhe të kërkoj dëmshpërblim.ndër kushtet që mund të parashihej ishte edhe mundësia e kontraktimit të shkurorëzimit me marrëveshje ,ose burri t’ia njeh të drejtën gruas që kjo sipas vullnetit të lirë ta prish martesën. Në bazë të kësaj që u tha shiitët njohin edhe martesën e përkohshme , sepse sipas tyre , nëse me kontratë mbi martesën mund të parashihen kushte atëherë pse qysh në fillim të mos mund të parashihej edhe afati i zgjatjes së martesës . Dhurata e martesës e quajtur mehër nuk ka qenë kusht i detyrueshëm për lidhjen e martesës , por megjithatë jepej gati rregullisht. Mehri i takonte personalisht gruas e jo familjes të saj. Sipas rregullave një pjesë e kësaj dhurate gruas i jepej në momentin e lidhjes së martesës , kurse pjesa tjetër në rast të shkurorëzimit. Qëllimi kryesor i mehrit ishte që gruas ti sigurohet ekzistenca materiale. Burri e fitonte të drejtën (fizike) vetëm atëherë kur ia siguronte ushqimin (mbajtjen) , në rastin e kundërt , kur burri nuk ishte në gjendje ta ushqej atëherë ajo e fitonte lirinë. Sipas së drejtës së sheriatit gruaja nuk është e detyruar në mbajtjen e fëmijës pavarësisht nga mundësit e saja ekonomike. Lidhja e martesës nuk ndikon fare në pozitën juridike të gruas e as në të drejtat ekonomike të saj, kështu që ajo ngel pronare e pronës që e kishte fituar para dhe gjatë martesës.gruaja në pronën e saj disponon lirisht : mund t’ia jep çdo njërit (edhe burrit të vet) në administrim ose ta bashkojë atë me pronën e çdo njërit (edhe me pronën e burrit të vet ) në formë të ortakia e të ngjashme. Sa i përket të drejtave pronësore të bashkëshortëve e drejta e sheriatit ka ngjashmëri me disa sistem bashkëkohore juridike , me përjashtim të detyrimit të gruas në pjesëmarrjen e ushqimit të familjes(ku në të drejtën bashkëkohore edhe gruaja është e detyruar të kontribuoj në ushqimin e familjes).
Nëse me kontratën mbi martesën nuk ishte paraparë ndryshe burri kishte të drejtë që në çdo moment , në mënyrë të njëanshme –pa kurrfarë arsyetimi ta ndërpres martesën, më saktë ta shpallte ndërprerjen ose prishjen e saj. Ai këtë deklaratë nuk ishte i detyruar që ta arsyetoj me asgjë , pra nuk kërkoheshin as dëshmitarë , as prezenca e gjyqtarit, apo diçka e ngjashme. Mjaftonte që deklaratën gojarisht drejtpërsëdrejti ose me shkrim, ose në formë të porosisë t’ia komunikon gruas. Nëse burri deklaratën për ndërprerje të martesës e bënte duke u tallur ose në gjendje të dehur martesa ndërpritej. Ai me atë grua nuk kishte të drejtë të kishte marrëdhënie intime pa u kurorëzuar rishtazi. E gjithë kjo bazohet në një hadith ku thuhet :’’Kur është fjala për gruan, martesën dhe skllevërit çdo herë është puna serioze’’. Gruaja për dallim nga burri nuk i kishte ato mundësi.ajo nuk kishte të dejtë të ndërpres martesën(përpos nëse ishte e paraparë me kontratë). Gruaja kishte të drejtë që nga gjykatësi të kërkoj ndërprerjen e martesës në këto raste : kur burri i gruas i ndërpriste ushqimin, kur fizikisht e linte pas dore, kur ndaj saj shpifte tradhtinë bashkëshortore, kur e humbte dinjitetin (kryente ndonjë veprim të rëndë ose vepër amorale), kur e konvertonte fenë si dhe kur burri zhduket e të ngjashme. Kur martesa ndërpritej me vullnetin e burrit , ky është i detyruar t’ia paguaj gruas pjesën e mbetur të mehrit. Nnga një ajet Kur’anor del se burri ka detyrim që edhe pas ndërprerjes së martesës , gruas së lëshuar (të varfër) t’ia siguroj një ekzistencë materiale minimale.
Martesa me skllaven është një kaptin e veçantë në të drejtën e sheriatit . Në islam njihej institucioni i skllavërisë por vërehet fryma dhe intenca që a të kufizohej dhe më ne fund të zhdukej . Njeriut të lirë që nuk mund ta paguante mehrin i lejohej qe të martohej me skllaven por burri menjëherë pas martesës duhej që gruan ta liroj nga skllavëria, por nëse ajo edhe më tej ngelte skllave atëherë fëmijët e saj e trashëgonin statusin e nënës gjë që edhe rëndomtë edhe ndodhte. Kur burri vdiste gruaja e fitonte statusin e njeriut të lirë. Në të kundërtën ajo si pronë e burrit do të trashëgohej nga djemtë e saj, kurse Kur’ani nuk lejon që fëmija të mbaj prindin në skllavëri.

E drejta trashëgimore (në sistemin Francez mes shekujve X-XVIII)
Veçoritë e së drejtës trashëgimore jo vetëm në Francë por edhe në vendet tjera feudale , varen nga karakteri i pasurisë që trashëgohej. Fjala bien tjera kritere dhe parime vlenin me rastin e trashëgimit të pronës alodiale e të tjetra të feudit.
Në fillim feudi dhe censi ishin të pajetërsueshëm dhe nuk mund të trashëgoheshin, por më vonë këto u bënë të trashëgueshëm . Feudi në fillim ndahej ndërmjet trashëgimtarëve dhe në këtë mënyrë bëhej imtësim i tij .
Imtimi nuk i përgjigjej interesave të senjorëve andaj që nga fundi i shekullit të XII u kalua në principin e pandershmërisë së feudit. Feudin e trashëgonte djali më i madh (parimi i primogeniturës) , ndërsa trashëgimtarët e tjetër gëzonin të drejtën e ushqimit . Femra në fillim nuk kishte të drejtë të trashëgoj feudi . Më vonë ajo mund të trashëgonte nëse nuk kishte trashëgimtar meshkuj dhe nëse burri i saj i pranon detyrimet feudale të trashëgimlënësit. Nëse vajza trashëgimtare ishte e pamartuara dhe nëse dëshironte të trashëgoj feudin duhet të pranonte që atë ta martonte senjori i saj feudal.
Gruaja pas vdekjes së burrit e fitonte gjysmën e pasurisë së përbashkët, merrte dotën e vet si dhe te gjitha dhuratat që ia kishte dhuruar bashkëshorti me rastin e martesës. Gjysmën tjetër të pasurisë së përbashkët e trashëgonin trashëgimtarët e trashëgimlënësit.
Përveç trashëgimisë ligjore u zhvillua edhe trashëgimia testamentale. Në Francën Jugore , nën ndikimin e se drejtës romake, trashëgimlënësi kishte mundësi më të mëdha që të dispononte lirisht me pronën e vet. Në pjesët veriore, ku zbatohej e drejta zakonore, trashëgimlënësi ishte i kufizuar dhe nuk mund ti përjashtonte trashëgimtarët ligjorë. Ai këtë mund ta bënte pjesërisht vetëm nëse pasurin ua lente në trashëgimi institucioneve fetare. Që nga shekulli i XVI trashëgimlënësi kishte liri më të madhe të disponimit me testament, e përjashtim, ku gjithnjë vlenin parimet feudale.

E drejta trashëgimore (në të drejtën e Sheriatit)
Në shumë ajete Kur’anore bëhet fjalë për trashëgiminë, kështu që lirisht mund të thuhet se edhe e drejta trashëgimore është e zhvilluar dhe e përpunuar. E drejta e sheriatit njeh trashëgimin ligjore dhe atë testamentale, kurse nuk e njeh trashëgimin kontraktues. Bazat e trashëgimit ligjor janë martesa, gjinia e gjakut dhe gjinia civile. Trashëgimi ligjor ka përparësi ndaj atij testamental. Forma e gjinisë testamentale në të drejtën e sheriatit janë: adaptimi, kujdestaria dhe lirimi i skllevërve. Nëse të afërmit nga gjinia civile (siç janë i adoptuari dhe adoptuesi,kujdestari dhe i vuri nën kujdestari, skllavi i liruar dhe liruesi i tij) reciprokisht janë trashëgimtarë ligjorë, por me kusht që trashëgimlënësi të mos ketë kushërinj të gjakut. Trashëgimtari ne momentin e vdekjes së trashëgimlënësit duhet të jetë gjallë (ose në embrion–fetus) dhe i denjë. Jo i denjë konsiderohej personi me fe dhe shtetësi tjetër nga ajo e trashëgimlënësit, skllavi dhe personi që ka vrarë trashëgimlënësin, qoftë edhe pa qëllim.
Femra paraqitej si trashëgimtare ligjore por edhe si trashëgimtare testamentale, ndonëse se në disa raste nuk është e barabartë me mashkullin. Bashkëshortët trashëgohen reciprokisht. Të gjitha gratë (qofshin ato edhe të katërtat) trashëgojnë ‘’pjesën e gruas’’;kurse burri trashëgon pjesën e burrit dhe nga atë nga secila grua që vdes para tij . femrën e shkallës më të afërme të gjinisë së gjakut nuk e përjashtojnë nga trashëgimi trashëgimtarët meshkuj e shkallës së largët; kështu që as trashëgimtarët nga vija e babës nuk kanë përparësi ndaj trashëgimtarëve të vijës së nënës. Por kur është fjala për shkallë të njëjtë të gjinisë së gjakut , meshkujt trashëgojnë më shumë, zakonisht dy herë më shumë se femra.
Fëmijët ilegjitim, sipas së drejtës së sheriatit ishin në pozitë të barabartë me ata legjitim, por në krahasim me të drejtën krishtere mesjetare , ishin në pozitë më të mirë. Fëmija ilegjitim nuk mund të trashëgonte babanë, por e trashëgonte nënën dhe gjininë e saj të gjakut.
E drejta trashëgimore e sheriatit nuk njeh parimin e reprezentimit gjë që këtë të drejtë e bën të dallueshme na të drejtat tjera (edhe nga e drejta zakonore shqiptare dhe ajo franceze). Kjo d.m.th se nëse zbatohet parimi i reprezentimit disa trashëgimtarë ligjorë përjashtohen nga trashëgimi psh: nëse fëmijë ve u kishte vdekur babai para se tu vdiste gjyshi ata ngelnin pa trashëguar asgjë, në të kundërtën, kur zbatohet parimi i reprezentimit , do të trashëgojnë pjesën që do të trashëgonte babai i tyre, pra e reprezentojnë ose e përfaqësojnë në trashëgim babanë e tyre.
Nëse trashëgimlënësi ka trashëgimtar ligjor të tjerëve me testament mund tua len vetëm një të tretën e masës trashëguese por nëse nuk ka trashëgimtarë ligjorë atëherë me testament mund të dispononte me tërë masën trashëguese (mortis causa). Trashëgimtarëve ligjor me testament nuk mund tu lehej në trashëgim masa trashëgimore , e as nuk mund të ndryshohet radhitja as pjesët e tyre. Mirëpo me testament burri si trashëgimtar të një mase të caktuar të pasurisë mund ta linte një grua jomuslimanesi dhe jomusliman dhe jo shtetas e tjerë.
Objekt i trashëgimit janë sendet e luajtshëm dhe të paluajtshme si dhe të drejtat pasurore.

Literatura e shfrytëzuar :
1) Ellul , J.,Histoire des Institutions de l’Epoque Franque a la Revolution ,Paris 1962.
2) Historia e së drejtës dhe shtetit , I dhe II grup autorësh , Tiranë 1997.
3) Karçiq , F.,Hisotria e drejtës së sheriatit (nga boshnjakishtja në shqip përktheu Z.N. Çafleshi ), Prizren ,1994.
4) Sahiti,E. Disa njohuri themelore për të drejtën e sheriatit , Botues Instituti i Kërkimeve Juridike dhe Shoqërore pra UP, Prishtinë , 1985.
5) Ismaili ,H., Historia e përgjithshme e shtetit dhe e së drejtës, Prishtinë, 2000.
6) Interneti

Punim seminarik
Fakulteti juridik

Lënda: E drejta e krahasuar
Tema : Krahasim i disa institucioneve të së drejtës Franceze dhe të drejtës së Sheriatit

Bartësi i lëndës: Pr. Dr. Abdulla Aliu

Asistent : Besa Arifi

Punoi: Faton Azizi

Tetovë , maj 2004

Komentet nga Facebook:

S'KA KOMENTE

PËRGJIGJU

Kodi i sigurisë *